Vì Sao Chúng Ta Suy Nghĩ Quá Nhiều? Khoa Học Giải Mã Cơ Chế Não Bộ

Bạn có từng mất hàng giờ để phân tích lại một cuộc trò chuyện? Hay lo lắng không biết người khác đang nghĩ gì về mình, dù không có bằng chứng rõ ràng? Hiện tượng “suy nghĩ quá nhiều” (overthinking) không chỉ là thói quen tâm lý, mà có thể bắt nguồn từ cách não bộ con người được tiến hóa.

Một nghiên cứu mới từ Đại học Northwestern (Mỹ) cho thấy xu hướng suy nghĩ quá mức của con người xuất phát từ sự kết nối đặc biệt giữa các cấu trúc não cổ đại và những vùng não tiến hóa muộn hơn, vốn đảm nhiệm chức năng suy luận xã hội và hiểu cảm xúc người khác. Phát hiện này mang lại cái nhìn sâu sắc hơn về lo âu, trầm cảm và cách não người xử lý các mối quan hệ xã hội.

Não Bộ Con Người: Sự Kết Hợp Giữa Cũ Và Mới

Não bộ không phải là một khối thống nhất được “thiết kế” cùng lúc. Trong quá trình tiến hóa, não người hình thành từng lớp:

Não cổ đại (như hạch nền, amygdala): liên quan đến sinh tồn, phát hiện mối đe dọa, phản ứng cảm xúc nhanh.

Não tiến hóa muộn (vỏ não trước trán, vùng liên quan đến nhận thức xã hội): giúp suy luận, dự đoán hành vi người khác, lập kế hoạch dài hạn.

Theo nhóm nghiên cứu, chính sự kết nối mạnh mẽ giữa hai hệ thống này đã khiến con người trở nên đặc biệt nhạy cảm với đánh giá xã hội – và cũng dễ rơi vào vòng lặp suy nghĩ quá mức.

Vì Sao Não Luôn “Phân Tích Lại” Mọi Thứ?

Ở góc độ tiến hóa, việc liên tục đánh giá suy nghĩ, cảm xúc và ý định của người khác từng là lợi thế sinh tồn. Hiểu được ai là đồng minh, ai là mối đe dọa giúp con người sống sót trong các cộng đồng nguyên thủy.

Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, cơ chế này đôi khi hoạt động “quá đà”:

Não cổ đại kích hoạt cảm giác đe dọa xã hội (bị đánh giá, bị từ chối).

Vùng não nhận thức xã hội cố gắng tìm lời giải, dẫn đến suy diễn, tưởng tượng kịch bản tiêu cực.

Kết quả là vòng lặp suy nghĩ liên tục, khó dừng lại dù không có nguy hiểm thực sự.

Nói cách khác, overthinking là cái giá phải trả cho khả năng suy luận xã hội tinh vi của con người.

Mối Liên Hệ Với Lo Âu Và Trầm Cảm

Nghiên cứu của Đại học Northwestern cho thấy những người có xu hướng lo âu hoặc trầm cảm thường có sự hoạt hóa mạnh hơn ở các mạng lưới não liên quan đến suy luận xã hội và tự đánh giá.

Điều này giúp giải thích vì sao:

Người lo âu dễ suy nghĩ về ánh nhìn, lời nói của người khác.

Người trầm cảm thường tự trách bản thân và diễn giải sự việc theo hướng tiêu cực.

Thay vì chỉ coi overthinking là “yếu đuối tâm lý”, khoa học thần kinh cho thấy đây là hệ quả sinh học của cách não vận hành.

Phát Hiện Này Giúp Ích Gì Cho Điều Trị Tâm Lý?

Hiểu rõ nguồn gốc thần kinh của suy nghĩ quá mức mở ra nhiều hướng tiếp cận mới:

Liệu pháp tâm lý: tập trung vào việc giảm phản ứng đe dọa của não cổ đại, thay vì cố “ngừng suy nghĩ”.

Chánh niệm (mindfulness): giúp tách rời cảm xúc khỏi dòng suy nghĩ tự động.

Can thiệp thần kinh trong tương lai: nhắm vào các mạng lưới não liên quan đến nhận thức xã hội.

Quan trọng hơn, phát hiện này giúp người mắc lo âu hoặc trầm cảm bớt tự trách bản thân, khi hiểu rằng não họ chỉ đang làm đúng “chức năng tiến hóa” của nó – nhưng trong bối cảnh hiện đại.

Kết Luận

Suy nghĩ quá nhiều không đơn thuần là thói quen xấu, mà là kết quả của sự kết nối độc đáo giữa não cổ đại và não xã hội – yếu tố đã giúp con người trở thành sinh vật xã hội phức tạp nhất hành tinh.

Nhận thức được điều này không chỉ giúp chúng ta hiểu bản thân hơn, mà còn là nền tảng để xây dựng những phương pháp chăm sóc sức khỏe tinh thần hiệu quả, nhân văn và dựa trên khoa học.

Nguồn

The human social cognitive network contains multiple regions within the amygdala ; Nhóm tác giả tại Northwestern University Feinberg School of Medicine, bài đăng trên tạp chí Science Advances