Nước trên sao Hỏa còn bao nhiêu? Tranh luận mới từ dữ liệu InSight của NASA

Bối cảnh nghiên cứu: Dấu vết một sao Hỏa từng ướt át

Ngày nay, sao Hỏa là một hành tinh khô cằn, lạnh giá. Nhưng hàng tỷ năm trước, bề mặt của nó từng có sông, hồ và có thể cả đại dương. Các bằng chứng địa chất cho thấy hơn 3 tỷ năm trước, nước lỏng từng tồn tại gián đoạn trên bề mặt sao Hỏa, trước khi hành tinh này mất phần lớn bầu khí quyển và không còn đủ điều kiện duy trì nước ở trạng thái lỏng.

Câu hỏi lớn đặt ra cho giới khoa học là: lượng nước khổng lồ đó đã đi đâu? Một phần có thể đã bay vào không gian, một phần bị đóng băng, một phần bị “nhốt” trong khoáng vật, và một giả thuyết gây nhiều tranh luận gần đây cho rằng nước lỏng vẫn còn tồn tại sâu trong lớp vỏ sao Hỏa.

Tranh luận khoa học mới: Dữ liệu chưa nói lời cuối cùng

Một nghiên cứu công bố năm 2024 trên Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) cho rằng lớp vỏ giữa của sao Hỏa – nằm ở độ sâu khoảng 11,5 đến 20 km – có thể chứa đá magma nứt vỡ bão hòa nước lỏng. Nếu lượng nước này được trải đều lên toàn bộ bề mặt hành tinh, nó tương đương một lớp nước dày từ 1 đến 2 km, được gọi là global equivalent layer (lớp nước tương đương toàn cầu).

Nghiên cứu này dựa trên dữ liệu địa chấn và trọng lực từ sứ mệnh InSight của NASA – tàu đổ bộ duy nhất từng đo trực tiếp cấu trúc bên trong sao Hỏa. Tuy nhiên, cách diễn giải dữ liệu đó mới đây đã được đặt lại vấn đề.

Góc nhìn phản biện từ chuyên gia MAVEN

Trong một thư phản hồi đăng trên PNAS vào tháng 3/2025, nhà khoa học Bruce Jakosky – cựu trưởng nhóm sứ mệnh MAVEN và nhà nghiên cứu cao cấp tại University of Colorado Boulder – cho rằng kết luận “lớp vỏ sao Hỏa giàu nước lỏng” chưa phải là cách giải thích duy nhất cho dữ liệu InSight.

Theo Jakosky, mô hình địa vật lý của nghiên cứu năm 2024 là hợp lý, nhưng dữ liệu không bắt buộc phải suy ra một lớp vỏ bão hòa nước. Các yếu tố khác cũng có thể tạo ra tín hiệu địa chấn tương tự, chẳng hạn như:

Lỗ rỗng trong đá nhưng không chứa nước

Lỗ rỗng chứa băng rắn

Sự phân bố không đồng đều của độ rỗng trong lớp vỏ

Khi tính đến các kịch bản này, Jakosky cho rằng lượng nước tương đương toàn cầu có thể dao động từ 0 đến 2 km, thay vì chắc chắn có ít nhất 1 km như nghiên cứu trước đề xuất.

Vì sao câu hỏi này quan trọng?

Việc xác định chính xác lượng nước còn lại trong lớp vỏ sao Hỏa không chỉ mang ý nghĩa học thuật. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến:

Lịch sử khí hậu sao Hỏa: Hành tinh này đã khô cạn nhanh hay chậm?

Khả năng từng tồn tại sự sống: Nước lỏng lâu dài dưới lòng đất có thể là môi trường trú ẩn cho vi sinh vật

Nguồn tài nguyên cho sứ mệnh tương lai: Nước là yếu tố then chốt cho sinh tồn và sản xuất nhiên liệu

Jakosky nhấn mạnh rằng các dữ liệu hiện tại không phủ nhận khả năng có nước, nhưng cũng chưa đủ mạnh để khẳng định chắc chắn.

Giới hạn của dữ liệu và hướng nghiên cứu tiếp theo

Một điểm hạn chế lớn của sứ mệnh InSight là chỉ có một trạm đo địa chấn duy nhất trên toàn bộ sao Hỏa. Điều này khiến việc suy luận cấu trúc toàn cầu gặp nhiều bất định.

Trong tương lai, các sứ mệnh với:

Nhiều trạm địa chấn

Khảo sát địa chất chi tiết hơn

Công nghệ xuyên sâu lớp vỏ

có thể giúp trả lời dứt khoát câu hỏi: nước trên sao Hỏa còn lại bao nhiêu và đang ở đâu.

Kết luận: Sao Hỏa vẫn còn nhiều bí ẩn

Cuộc tranh luận khoa học quanh nước trong lớp vỏ sao Hỏa cho thấy một điều quan trọng: khoa học không tiến lên bằng những kết luận tuyệt đối, mà bằng việc liên tục kiểm tra lại giả thuyết. Hiện tại, nước lỏng trong lớp vỏ giữa sao Hỏa vẫn là một khả năng mở – hấp dẫn, nhưng chưa được xác nhận.

Và chính những tranh luận như thế này đang từng bước giúp con người hiểu rõ hơn về hành tinh đỏ – cũng như lịch sử tiến hóa của các hành tinh đá trong hệ Mặt Trời.

Nguồn

Bruce M. Jakosky. Results from the inSight Mars mission do not require a water-saturated mid crust. Proceedings of the National Academy of Sciences, 2025; 122 (11) DOI: 10.1073/pnas.2418978122