Ăn bơ hay dầu thực vật: Nghiên cứu 30 năm cho thấy ảnh hưởng đến nguy cơ tử vong

Bối cảnh nghiên cứu

Trong nhiều thập kỷ, cuộc tranh luận “bơ hay dầu thực vật tốt hơn cho sức khỏe” vẫn chưa có câu trả lời thống nhất. Một số quan điểm cho rằng chất béo bão hòa trong bơ có thể gây hại cho tim mạch, trong khi những người ủng hộ chế độ ăn truyền thống lại cho rằng bơ là thực phẩm tự nhiên và an toàn. Ngược lại, dầu thực vật — đặc biệt là dầu ô liu và dầu hạt — thường được khuyến nghị trong các chế độ ăn như Mediterranean diet, nhưng vẫn có tranh cãi về tác động lâu dài.

Một nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn công bố trên tạp chí JAMA Internal Medicine đã phân tích dữ liệu theo dõi hơn 30 năm nhằm làm rõ mối liên hệ giữa lượng bơ và dầu thực vật tiêu thụ với nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân, ung thư và bệnh tim mạch.

Thiết kế và phương pháp

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ ba đoàn hệ nổi tiếng tại Mỹ:

Nurses’ Health Study

Nurses’ Health Study II

Health Professionals Follow-up Study

Tổng cộng 221.054 người trưởng thành không mắc bệnh nghiêm trọng tại thời điểm bắt đầu được theo dõi từ năm 1990 đến 2023. Chế độ ăn được đánh giá bằng bảng câu hỏi tần suất thực phẩm mỗi 4 năm, bao gồm lượng bơ (dùng trong nấu ăn hoặc ăn trực tiếp) và các loại dầu thực vật như dầu ô liu, cải dầu (canola), đậu nành, ngô và safflower.

Kết quả chính là tử vong do mọi nguyên nhân; tử vong do ung thư và bệnh tim mạch được xem là kết quả phụ.

Kết quả chính

Trong thời gian theo dõi, có hơn 50.000 ca tử vong được ghi nhận. Phân tích cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm chất béo:

Những người tiêu thụ bơ nhiều nhất có nguy cơ tử vong cao hơn 15% so với nhóm tiêu thụ thấp nhất.

Những người tiêu thụ dầu thực vật nhiều nhất có nguy cơ tử vong thấp hơn 16%.

Cụ thể hơn:

Mỗi 10 g/ngày dầu thực vật liên quan đến giảm 11% nguy cơ tử vong do ung thư và giảm 6% nguy cơ tử vong do tim mạch.

Tiêu thụ bơ cao liên quan đến nguy cơ tử vong do ung thư cao hơn.

Đặc biệt, mô hình thay thế cho thấy nếu thay 10 g bơ mỗi ngày bằng cùng lượng dầu thực vật, nguy cơ tử vong chung giảm khoảng 17%.

Giải thích cơ chế

Các nhà khoa học cho rằng lợi ích của dầu thực vật đến từ hàm lượng chất béo không bão hòa cao, đặc biệt là omega-3 và omega-6, giúp:

Giảm LDL cholesterol

Giảm viêm mạn tính

Cải thiện chức năng nội mạc mạch máu

Ngược lại, bơ chứa nhiều chất béo bão hòa, có thể làm tăng cholesterol LDL — yếu tố nguy cơ chính của xơ vữa động mạch và bệnh tim.

Ngoài ra, dầu ô liu còn chứa polyphenol có đặc tính chống oxy hóa mạnh, có thể góp phần giảm nguy cơ ung thư và bệnh mạn tính.

Ý nghĩa đối với thực hành dinh dưỡng

Kết quả nghiên cứu củng cố khuyến nghị dinh dưỡng hiện nay: thay thế chất béo bão hòa bằng chất béo không bão hòa có thể mang lại lợi ích sức khỏe đáng kể. Điều này không nhất thiết có nghĩa là phải loại bỏ hoàn toàn bơ, nhưng việc ưu tiên dầu thực vật — đặc biệt là dầu ô liu hoặc dầu cải — có thể giúp giảm nguy cơ tử vong sớm.

Hạn chế

Vì là nghiên cứu quan sát, kết quả không chứng minh quan hệ nhân quả tuyệt đối. Ngoài ra, dữ liệu dựa trên tự báo cáo chế độ ăn nên có thể có sai số. Đối tượng nghiên cứu chủ yếu là nhân viên y tế Mỹ, do đó khả năng áp dụng cho các quần thể khác cần được xem xét thêm.

Kết luận

Nghiên cứu dài hạn này cho thấy tiêu thụ nhiều bơ có liên quan đến nguy cơ tử vong cao hơn, trong khi dầu thực vật — đặc biệt là dầu ô liu, cải dầu và đậu nành — liên quan đến nguy cơ thấp hơn. Việc thay thế bơ bằng dầu thực vật có thể là một chiến lược đơn giản nhưng hiệu quả để cải thiện sức khỏe lâu dài.

Nguồn

Yu Zhang , Katia S Chadaideh , Yanping Li , Yuhan Li , Xiao Gu , Yuxi Liu , Marta Guasch-Ferré , Eric B Rimm , Frank B Hu , Walter C Willett, Meir J Stampfer, Dong D Wang, PMID: 40048719 PMCID: PMC11886867 (available on 2026-03-06) DOI: 10.1001/jamainternmed.2025.0205