Thuốc nhỏ mắt peptide H105A giúp bảo vệ photoreceptor: Hy vọng mới cho viêm võng mạc sắc tố

Bối cảnh nghiên cứu

Thoái hóa võng mạc di truyền, điển hình là viêm võng mạc sắc tố (Retinitis pigmentosa – RP), xảy ra khi tế bào cảm thụ ánh sáng (photoreceptors: tế bào que và nón) chết dần theo thời gian, dẫn đến giảm thị lực và có thể mù lòa. RP rất đa dạng về đột biến gen, khiến nhiều liệu pháp “đúng gene” khó phủ rộng cho phần lớn bệnh nhân. Vì vậy, các chiến lược không phụ thuộc kiểu đột biến (gene-independent) như thuốc bảo vệ thần kinh võng mạc trở nên đặc biệt hấp dẫn.

Một rào cản lớn khác là đường đưa thuốc đến photoreceptor: tiêm nội nhãn hay dưới võng mạc có hiệu quả nhưng xâm lấn, đòi hỏi cơ sở y tế và có rủi ro. Do đó, nếu một hoạt chất có thể đưa bằng thuốc nhỏ mắt mà vẫn đến được võng mạc phía sau, đây sẽ là một bước tiến đáng kể về tính tiện lợi và an toàn.

Nghiên cứu thử nghiệm gì?

Công trình đăng trên Communications Medicine (2025) đánh giá hai peptide nhỏ (17 amino acid) tách từ PEDF (pigment epithelium-derived factor) – một protein bảo vệ tự nhiên trong mắt – gồm 17-mer và biến thể H105A. Các peptide này có ái lực với PEDF-R (thụ thể PEDF) và được kỳ vọng can thiệp các đường chết tế bào thường gặp trong RP (như quá tải canxi – calpain, stress oxy hóa).

Nhóm nghiên cứu kiểm tra hiệu quả theo 3 hướng:

Nhỏ mắt peptide trên 2 mô hình chuột RP: rd10 (đột biến Pde6b, tiến triển nhanh) và RhoP23H/+ (đột biến rhodopsin P23H, tiến triển chậm).

Liệu pháp gen: tạo vector AAV-H105A tiêm nội dịch kính cho RhoP23H/+ để cung cấp H105A kéo dài.

Mô hình người: dùng retinal organoids (võng mạc nuôi cấy từ iPSC) và gây stress oxy hóa bằng chiết xuất khói thuốc để xem H105A có cứu photoreceptor hay không.

Kết quả nổi bật

Peptide nhỏ mắt có thể đến được võng mạc: tín hiệu huỳnh quang cho thấy peptide xuất hiện ở lớp photoreceptor sau nhỏ mắt và giảm dần theo thời gian, gợi ý cần chế độ dùng lặp lại để duy trì hiệu lực.

Ở rd10 và RhoP23H/+, nhỏ mắt 17-mer và đặc biệt H105A giúp:

giảm dấu hiệu chết tế bào photoreceptor,

bảo tồn cấu trúc (lớp nhân ngoài ONL dày hơn, đoạn ngoài tế bào quang thụ OS tốt hơn),

cải thiện chức năng võng mạc qua điện võng mạc đồ (ERG).

Cơ chế bảo vệ liên quan đến điều chỉnh cán cân sống – chết tế bào: giảm tín hiệu tiền apoptosis (ví dụ BAX) và tăng tín hiệu bảo vệ (ví dụ BCL2), phù hợp với hướng PEDF-R/PLA2 hoạt hóa.

AAV-H105A cho hiệu ứng lâu dài: trong mô hình RhoP23H/+, một lần tiêm nội dịch kính giúp làm chậm thoái hóa photoreceptor tới 6 tháng, đồng thời cải thiện chỉ dấu viêm và đáp ứng ERG so với đối chứng.

Trên retinal organoids người, H105A giảm chết tế bào do stress oxy hóa, củng cố tính “dịch chuyển” (translational) từ chuột sang mô hình người.

Ý nghĩa ứng dụng

Điểm mạnh của hướng tiếp cận này là ít xâm lấn (nhỏ mắt), có tiềm năng trở thành liệu pháp phổ rộng cho RP vì không nhắm vào một đột biến cụ thể. Đồng thời, nghiên cứu cũng mở lối cho “hệ sinh thái” điều trị: dùng nhỏ mắt ở giai đoạn sớm/duy trì, hoặc dùng AAV để kéo dài hiệu lực khi cần. Dù vậy, vẫn cần dữ liệu ở người về liều dùng tối ưu, khả năng thấm đến võng mạc ở mắt người, thời gian duy trì và an toàn dài hạn trước khi nghĩ tới triển khai lâm sàng.

Nguồn

Bernardo-Colón A, Bighinati A, Parween S, et al. (2025). H105A peptide eye drops promote photoreceptor survival in murine and human models of retinal degeneration. Communications Medicine 5:81