Vì sao chúng ta không nhớ được ký ức khi còn là em bé?

Hầu hết người trưởng thành đều không thể nhớ lại những trải nghiệm xảy ra trong 2–3 năm đầu đời, dù đây là giai đoạn con người học hỏi nhanh nhất. Hiện tượng này được gọi là “infantile amnesia” (chứng quên thời sơ sinh) – một trong những câu hỏi lớn của khoa học thần kinh và tâm lý học phát triển.

Trong nhiều thập kỷ, giả thuyết phổ biến cho rằng não bộ của trẻ sơ sinh, đặc biệt là vùng hippocampus (hải mã) – trung tâm lưu trữ ký ức – chưa phát triển đầy đủ, nên không thể mã hóa các ký ức dài hạn. Nói cách khác, ký ức “chưa bao giờ được tạo ra”, chứ không phải bị quên đi.

Tuy nhiên, một nghiên cứu mới công bố ngày 20/3/2025 trên tạp chí Science bởi nhóm khoa học tại Yale University đã thách thức trực tiếp giả thuyết này.

Nghiên cứu mới: Trẻ sơ sinh có thể mã hóa ký ức

Nhóm nghiên cứu do giáo sư Nick Turk-Browne dẫn dắt đã tiến hành thí nghiệm trên 26 trẻ sơ sinh từ 4 tháng đến 2 tuổi, sử dụng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) – một phương pháp rất khó thực hiện với trẻ nhỏ do khả năng tập trung và giữ yên hạn chế.

Các bé được cho xem hình ảnh mới (khuôn mặt, đồ vật hoặc khung cảnh). Sau đó, khi hình ảnh cũ xuất hiện cạnh một hình ảnh hoàn toàn mới, các nhà khoa học quan sát thời gian nhìn của trẻ.

Kết quả cho thấy:

Khi hippocampus của trẻ hoạt động mạnh hơn lúc xem hình lần đầu, trẻ có xu hướng nhìn lâu hơn vào hình ảnh đó khi gặp lại, một dấu hiệu cho thấy sự nhận diện và ghi nhớ.

Vùng hippocampus phía sau, nơi liên quan mật thiết đến ký ức sự kiện (episodic memory) ở người trưởng thành, đã tham gia vào quá trình này.

Điều này chứng minh rằng trẻ sơ sinh hoàn toàn có khả năng mã hóa ký ức, trái ngược với niềm tin lâu nay rằng não trẻ “chưa đủ trưởng thành để ghi nhớ”.

Vậy tại sao khi lớn lên chúng ta lại không nhớ?

Nếu ký ức đã được tạo ra, câu hỏi lớn tiếp theo là: chúng biến đi đâu?

Theo nhóm nghiên cứu, có hai khả năng chính:

Ký ức không được lưu trữ dài hạn, nên dần phai mờ theo thời gian.

Ký ức vẫn tồn tại trong não, nhưng không thể truy xuất được khi trưởng thành.

Giả thuyết thứ hai đang ngày càng được ủng hộ. Các nghiên cứu trên động vật cho thấy hiện tượng “quên thời sơ sinh” có thể liên quan đến vấn đề truy hồi ký ức, chứ không phải do ký ức chưa từng tồn tại.

Trong các thử nghiệm đang tiếp diễn, nhóm Yale phát hiện rằng trẻ mẫu giáo đôi khi vẫn nhận ra các video được quay từ góc nhìn của chính mình khi còn là em bé, cho thấy ký ức có thể tồn tại lâu hơn nhiều so với chúng ta nghĩ – chỉ là chúng dần trở nên “không thể truy cập”.

Ý nghĩa khoa học và ứng dụng tiềm năng

Phát hiện này giúp các nhà khoa học xây dựng lại mô hình phát triển trí nhớ con người, cho thấy:

Não bộ ưu tiên học quy luật và cấu trúc thế giới (statistical learning) trong giai đoạn sớm, phục vụ cho ngôn ngữ và nhận thức.

Ký ức sự kiện xuất hiện sớm hơn dự đoán, nhưng chưa được tích hợp hoàn chỉnh vào hệ thống trí nhớ trưởng thành.

Về lâu dài, hiểu rõ cơ chế này có thể mở ra hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu rối loạn trí nhớ, phát triển nhận thức, và thậm chí các bệnh thoái hóa thần kinh.

Kết luận

Chúng ta không nhớ mình đã từng là em bé – không phải vì ký ức chưa từng tồn tại, mà rất có thể vì não trưởng thành không còn chìa khóa để mở lại chúng. Nghiên cứu từ Yale đã đưa khoa học tiến thêm một bước quan trọng trong việc giải mã bí ẩn sâu sắc nhất của trí nhớ con người: điều gì chúng ta quên – và vì sao.

Nguồn

Tristan S. Yates, Jared Fel, Dawoon Choi, Juliana E. Trach, Lillian Behm, Cameron T. Ellis, Nicholas B. Turk-Browne. Hippocampal encoding of memories in human infants. Science, 2025; 387 (6740): 1316 DOI: 10.1126/science.adt7570