Bạo lực có thể “để dấu” lên DNA qua nhiều thế hệ?

Khi nói đến tác động của chiến tranh hay bạo lực, chúng ta thường nghĩ đến chấn thương tâm lý, rối loạn lo âu, trầm cảm, hoặc các hệ quả xã hội kéo dài. Nhưng một nghiên cứu mới đặt ra một góc nhìn sâu hơn: trải nghiệm bạo lực có thể để lại “dấu ấn” sinh học trong cơ thể—và dấu ấn này có thể xuất hiện ở cả thế hệ sau, dù họ không trực tiếp trải qua biến cố.

Điều quan trọng cần làm rõ ngay: trải nghiệm sống không làm thay đổi trình tự DNA (gen). Thứ có thể thay đổi là cách gen được “bật/tắt” thông qua hệ thống biểu sinh (epigenetics)—một dạng điều chỉnh hoạt động gen bằng các “thẻ hóa học” nhỏ (thường được nhắc đến nhiều nhất là methyl hóa DNA).

Biểu sinh là gì và vì sao lại liên quan đến stress?

Biểu sinh có thể hiểu đơn giản là “công tắc điều khiển” gen. Khi cơ thể gặp stress nghiêm trọng (đe dọa tính mạng, bạo lực kéo dài, bất ổn), hệ miễn dịch–nội tiết–thần kinh có thể kích hoạt các thay đổi sinh học giúp thích nghi. Một số thay đổi biểu sinh có thể xuất hiện như một phần của phản ứng này.

Trong nhiều năm, bằng chứng “stress truyền qua thế hệ” chủ yếu đến từ mô hình động vật. Ở người, rất khó chứng minh vì thiếu dữ liệu theo dõi nhiều thế hệ và khó kiểm soát các yếu tố gây nhiễu (môi trường sống, dinh dưỡng, kinh tế, giáo dục…). Vì vậy, các nghiên cứu thiết kế tốt trên người có giá trị đặc biệt.

Nghiên cứu trên 3 thế hệ người Syria cho thấy điều gì?

Nhóm nghiên cứu khảo sát ba thế hệ trong các gia đình người Syria tị nạn tại Jordan, với các nhóm phơi nhiễm bạo lực khác nhau:

Có gia đình chịu bạo lực từ các sự kiện lịch sử (bao gồm những phụ nữ đang mang thai trong giai đoạn bạo lực).

Có gia đình chịu bạo lực trong giai đoạn nội chiến gần đây.

Và một nhóm đối chứng là các gia đình rời Syria trước giai đoạn bạo lực kéo dài.

Bằng cách phân tích dấu ấn biểu sinh từ mẫu sinh học, nhóm nghiên cứu báo cáo rằng:

Ở cháu của những người bà từng mang thai trong giai đoạn bạo lực, có một số vùng dấu ấn biểu sinh khác biệt so với nhóm đối chứng (được mô tả là “dấu vết” liên quan phơi nhiễm bạo lực của thế hệ trước).

Ở những người trực tiếp trải nghiệm bạo lực, cũng ghi nhận các điểm biểu sinh khác biệt.

Nhóm phơi nhiễm khi còn trong bụng mẹ có tín hiệu liên quan đến lão hóa biểu sinh tăng tốc (một cách đo “tuổi sinh học” dựa trên dấu ấn biểu sinh, không phải tuổi theo năm).

Điều này có nghĩa là “di truyền chấn thương” không?

Nên hiểu đúng: nghiên cứu gợi ý dấu ấn biểu sinh liên quan bạo lực có thể xuất hiện xuyên thế hệ, nhưng chưa thể kết luận những thay đổi đó sẽ gây bệnh gì, mức độ ảnh hưởng ra sao, hay có “quyết định số phận” của thế hệ sau hay không.

Biểu sinh cũng có tính linh hoạt: môi trường sống an toàn hơn, hỗ trợ tâm lý–xã hội tốt, giấc ngủ, dinh dưỡng, vận động… đều có thể tác động tích cực lên hệ sinh học stress. Nói cách khác, phát hiện này nên được xem là lời nhắc mạnh mẽ về tầm quan trọng của phòng chống bạo lực và can thiệp sớm cho nhóm nguy cơ, hơn là một thông điệp bi quan.

Hàm ý thực tiễn

Nếu các dấu ấn biểu sinh liên quan sang chấn được xác nhận thêm bởi nhiều nghiên cứu độc lập, tương lai có thể mở ra:

Công cụ nhận diện nhóm có nguy cơ cao (kết hợp lâm sàng + dấu ấn sinh học).

Các chương trình y tế cộng đồng tập trung bảo vệ bà mẹ mang thai trong vùng xung đột.

Chính sách xã hội coi bạo lực là “yếu tố nguy cơ sức khỏe” dài hạn, không chỉ là vấn đề an ninh.

Nguồn

Scientific Reports