Ultramarathon có thể làm tổn thương hồng cầu và tăng lão hóa

Bối cảnh nghiên cứu về vận động cường độ cực cao

Trong nhiều năm, các nghiên cứu khoa học đã khẳng định lợi ích của tập luyện đối với sức khỏe tim mạch, chuyển hóa và tuổi thọ. Tuy nhiên, khi cường độ vận động vượt ngưỡng — như trong các cuộc đua ultramarathon — câu hỏi đặt ra là liệu cơ thể có phải trả giá sinh học nào hay không.

Ultramarathon, thường có quãng đường vượt xa marathon tiêu chuẩn 42 km, buộc cơ thể hoạt động trong điều kiện stress kéo dài. Các nhà khoa học từ American Society of Hematology đã tiến hành nghiên cứu nhằm đánh giá tác động của những cuộc đua này lên hồng cầu — loại tế bào chịu trách nhiệm vận chuyển oxy.

Kết quả cho thấy chạy quãng đường cực dài có thể làm thay đổi cấu trúc và chức năng hồng cầu, đồng thời xuất hiện các dấu hiệu liên quan đến lão hóa tế bào.

Vai trò sống còn của hồng cầu trong vận động

Hồng cầu phải có khả năng biến dạng linh hoạt để đi qua các mao mạch cực nhỏ và cung cấp oxy cho cơ bắp đang hoạt động. Khi tính linh hoạt giảm, khả năng vận chuyển oxy có thể bị ảnh hưởng, kéo theo giảm hiệu suất và tăng mệt mỏi.

Nghiên cứu cho thấy sau các cuộc đua kéo dài, hồng cầu trở nên cứng hơn và dễ bị phá vỡ hơn, một hiện tượng có thể góp phần vào tình trạng thiếu máu ở vận động viên sức bền.

Cơ chế tổn thương: stress cơ học và stress oxy hóa

Các nhà nghiên cứu phân tích mẫu máu của 23 vận động viên trước và sau khi tham gia hai cuộc đua — một cự ly 40 km và một cự ly 171 km. Họ đo hàng nghìn chỉ số sinh học bao gồm protein, lipid và chất chuyển hóa.

Kết quả cho thấy hai cơ chế chính gây tổn thương:

Stress cơ học: lưu lượng máu tăng cao và áp lực tuần hoàn khiến hồng cầu chịu lực lớn liên tục.

Stress oxy hóa và viêm: phản ứng viêm toàn thân tạo ra các phân tử gây hại làm tổn thương màng tế bào.

Những yếu tố này khiến hồng cầu mất dần tính đàn hồi và tăng tốc quá trình “lão hóa” sinh học.

Quãng đường càng dài, tác động càng rõ

Dấu hiệu tổn thương xuất hiện sau cuộc đua 40 km nhưng rõ rệt hơn nhiều ở nhóm hoàn thành cự ly 171 km. Điều này cho thấy có thể tồn tại một “ngưỡng stress” sinh lý somewhere giữa marathon và ultramarathon, nơi tác động tiêu cực bắt đầu tăng mạnh.

Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng vẫn chưa rõ các thay đổi này kéo dài bao lâu hay có gây hậu quả lâu dài hay không.

Ý nghĩa đối với hiệu suất và phục hồi

Phát hiện này có thể giúp cải thiện chiến lược huấn luyện và phục hồi cho vận động viên sức bền. Việc theo dõi tình trạng hồng cầu có thể giúp cá nhân hóa chế độ dinh dưỡng, bổ sung chất chống oxy hóa hoặc điều chỉnh khối lượng tập luyện.

Ngoài ra, nghiên cứu còn mở ra khả năng ứng dụng trong y học truyền máu, vì các cơ chế tổn thương hồng cầu trong vận động có điểm tương đồng với quá trình suy giảm chất lượng máu lưu trữ.

Góc nhìn khoa học: stress không phải lúc nào cũng có hại

Một điểm quan trọng là stress sinh học ở mức vừa phải có thể kích hoạt thích nghi tích cực — hiện tượng hormesis. Nhiều vận động viên endurance có hệ tim mạch và chuyển hóa vượt trội, cho thấy cơ thể có khả năng thích nghi mạnh mẽ.

Do đó, phát hiện này không có nghĩa là chạy đường dài nguy hiểm, mà nhấn mạnh rằng stress cực đoan có thể đi kèm chi phí sinh học cần được quản lý.

Hạn chế nghiên cứu và hướng tương lai

Nghiên cứu có quy mô nhỏ và chỉ đo mẫu máu tại hai thời điểm. Các nghiên cứu trong tương lai sẽ cần theo dõi dài hạn để xác định:

Thời gian phục hồi của hồng cầu

Ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe

Sự khác biệt giữa các mức độ tập luyện

Kết luận

Chạy ultramarathon có thể gây tổn thương hồng cầu và kích hoạt các dấu hiệu lão hóa tế bào thông qua stress cơ học và viêm. Dù vẫn cần thêm dữ liệu để hiểu rõ ý nghĩa lâu dài, nghiên cứu cung cấp góc nhìn quan trọng về cách cơ thể phản ứng với vận động cực hạn.

Việc cân bằng giữa hiệu suất và phục hồi có thể là chìa khóa để tận dụng lợi ích của tập luyện sức bền mà không gây quá tải sinh học.

Nguồn

DOI: 10.1016/j.brci.2026.100055