Carbohydrate Chỉ Số Đường Huyết Cao Liên Quan Đến Nguy Cơ Sa Sút Trí Tuệ

Carbohydrate từ lâu được xem là nguồn năng lượng chính của cơ thể. Tuy nhiên, ngày càng nhiều bằng chứng khoa học cho thấy carbohydrate không chỉ tác động đến cân nặng hay đường huyết, mà còn có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe não bộ và nguy cơ sa sút trí tuệ. Một nghiên cứu quy mô lớn mới đây cho thấy chất lượng carbohydrate, đặc biệt là tốc độ làm tăng đường huyết sau ăn, có liên quan đáng kể đến nguy cơ mắc Alzheimer và các dạng dementia khác.

Nghiên cứu quy mô lớn theo dõi hơn 200.000 người

Nghiên cứu được thực hiện bởi nhóm Nutrition and Metabolic Health tại Universitat Rovira i Virgili (Tây Ban Nha), phối hợp cùng nhiều trung tâm nghiên cứu châu Âu, và được công bố trên International Journal of Epidemiology. Các nhà khoa học đã phân tích dữ liệu của hơn 200.000 người trưởng thành tại Anh, tất cả đều chưa được chẩn đoán dementia tại thời điểm bắt đầu nghiên cứu.

Những người tham gia được theo dõi trong hơn 13 năm, trong thời gian đó có 2.362 trường hợp được chẩn đoán sa sút trí tuệ. Dữ liệu chế độ ăn uống chi tiết giúp các nhà nghiên cứu ước tính chỉ số đường huyết (glycemic index – GI) và tải lượng đường huyết (glycemic load) trong khẩu phần ăn hằng ngày của mỗi người.

Chỉ số đường huyết là gì và vì sao nó quan trọng?

Chỉ số đường huyết phản ánh tốc độ mà một loại thực phẩm chứa carbohydrate làm tăng đường huyết sau khi ăn. Thang đo này dao động từ 0 đến 100. Các thực phẩm có GI cao như bánh mì trắng, khoai tây, gạo tinh luyện khiến đường huyết tăng nhanh và mạnh. Ngược lại, thực phẩm GI thấp như ngũ cốc nguyên hạt, đậu, rau củ và trái cây làm đường huyết tăng chậm hơn và ổn định hơn.

Sự khác biệt này không chỉ quan trọng đối với bệnh tiểu đường. Đường huyết tăng nhanh kéo theo phản ứng insulin mạnh, viêm mạn tính mức thấp và rối loạn chuyển hóa – những yếu tố ngày càng được cho là có liên quan đến tổn thương mạch máu não và suy giảm nhận thức theo thời gian.

Ăn carb “đúng loại” liên quan đến nguy cơ thấp hơn

Phân tích dữ liệu cho thấy một xu hướng rõ ràng. Những người có chế độ ăn chủ yếu gồm carbohydrate có chỉ số đường huyết thấp đến trung bình có nguy cơ mắc Alzheimer thấp hơn khoảng 16% so với nhóm ăn nhiều carb GI cao. Ngược lại, khẩu phần ăn có GI cao liên quan đến tăng khoảng 14% nguy cơ dementia.

Theo nhóm nghiên cứu, mối liên hệ này vẫn tồn tại sau khi đã điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu như tuổi tác, giới tính, mức độ vận động, hút thuốc, BMI và tình trạng sức khỏe nền.

Giáo sư Mònica Bulló, trưởng nhóm nghiên cứu, cho biết kết quả này củng cố vai trò của chế độ ăn trong phòng ngừa sa sút trí tuệ: chế độ ăn giàu trái cây, đậu, ngũ cốc nguyên hạt có thể góp phần bảo vệ não bộ khi về già.

Cơ chế sinh học có thể đứng sau mối liên hệ này

Mặc dù nghiên cứu mang tính quan sát và không chứng minh quan hệ nhân – quả, các nhà khoa học đưa ra một số cơ chế sinh học hợp lý. Carbohydrate GI cao có thể thúc đẩy tình trạng kháng insulin, viêm mạn tính và stress oxy hóa – tất cả đều là những yếu tố được cho là góp phần vào sự hình thành mảng amyloid và tổn thương thần kinh trong Alzheimer.

Ngoài ra, chế độ ăn GI thấp thường giàu chất xơ, vitamin, polyphenol và các hợp chất có lợi cho hệ vi sinh đường ruột – một yếu tố ngày càng được quan tâm trong trục ruột – não.

Hàm ý cho phòng ngừa sa sút trí tuệ

Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh rằng không phải mọi carbohydrate đều giống nhau. Việc giảm nguy cơ dementia không nhất thiết đòi hỏi cắt bỏ carb, mà quan trọng hơn là lựa chọn carb chất lượng cao và hạn chế các nguồn tinh luyện gây tăng đường huyết nhanh.

Các tác giả cũng lưu ý rằng cần thêm các nghiên cứu can thiệp và theo dõi dài hạn để xác nhận mối liên hệ nhân quả. Tuy nhiên, trong bối cảnh chưa có phương pháp điều trị dứt điểm dementia, việc điều chỉnh chế độ ăn là một chiến lược phòng ngừa an toàn, khả thi và có nhiều lợi ích sức khỏe khác.

Nguồn

Nil Novau-Ferré, Javier Mateu-Fabregat, Christos K Papagiannopoulos, Christos V Chalitsios, Laura Panisello, Georgios Markozannes, Konstantinos K Tsilidis, Mònica Bulló, Christopher Papandreou. Glycemic index, glycemic load, and risk of dementia: a prospective analysis within the UK Biobank cohort. International Journal of Epidemiology, 2025; 54 (6) DOI: 10.1093/ije/dyaf182