Thuốc kháng amyloid có thể ngăn sa sút trí tuệ Alzheimer nếu dùng sớm

Bệnh Alzheimer từ lâu được xem là thách thức lớn nhất của y học thần kinh hiện đại, với hàng chục triệu người mắc trên toàn cầu. Trong hơn 30 năm qua, “giả thuyết amyloid” – cho rằng sự tích tụ mảng amyloid beta trong não là nguyên nhân khởi phát Alzheimer – vừa là kim chỉ nam nghiên cứu, vừa là tâm điểm tranh cãi.

Hàng loạt thử nghiệm thuốc kháng amyloid đã thất bại trong việc cải thiện trí nhớ khi bệnh đã có triệu chứng, khiến nhiều nhà khoa học đặt câu hỏi: Liệu chúng ta đang can thiệp quá muộn?

Một nghiên cứu mới do WashU Medicine dẫn đầu vừa mang lại bằng chứng lâm sàng đầu tiên cho thấy: loại bỏ amyloid từ rất sớm, nhiều năm trước khi xuất hiện triệu chứng, có thể trì hoãn sa sút trí tuệ Alzheimer.

Thiết kế nghiên cứu: Can thiệp vào những người “chắc chắn sẽ mắc bệnh”

Nghiên cứu được thực hiện trong khuôn khổ mạng lưới Knight Family DIAN-TU và công bố trên tạp chí The Lancet Neurology vào tháng 3/2025.

Nhóm nghiên cứu theo dõi 73 người mang đột biến gen trội gây Alzheimer di truyền, khiến họ gần như chắc chắn phát bệnh ở độ tuổi 30–50. Đây là nhóm hiếm gặp nhưng cực kỳ quan trọng, vì thời điểm khởi phát bệnh có thể dự đoán khá chính xác.

Một phân tích chuyên sâu tập trung vào 22 người chưa có triệu chứng nhận thức khi bắt đầu nghiên cứu và được điều trị thuốc kháng amyloid trong thời gian dài nhất – trung bình 8 năm.

Kết quả nổi bật: Nguy cơ sa sút trí tuệ giảm một nửa

Kết quả cho thấy một tín hiệu rất đáng chú ý:

Ở nhóm được điều trị dài hạn nhất, nguy cơ xuất hiện triệu chứng Alzheimer giảm từ gần 100% xuống còn khoảng 50%

Hiệu quả này chỉ rõ rệt ở những người bắt đầu điều trị khi còn hoàn toàn bình thường về nhận thức

Những người chỉ được điều trị 2–3 năm chưa ghi nhận lợi ích nhận thức rõ ràng

Điều này cho thấy: điều trị cần bắt đầu rất sớm – thậm chí hàng thập kỷ trước khi bệnh biểu hiện – mới có tác dụng phòng ngừa.

Theo tác giả chính Randall J. Bateman, MD: “Chúng tôi chưa biết liệu việc trì hoãn này kéo dài vài năm hay vài thập kỷ. Nhưng điều quan trọng là lần đầu tiên chúng ta thấy Alzheimer có thể bị đẩy lùi nếu can thiệp đủ sớm.”

Thuốc được sử dụng và vấn đề an toàn

Thuốc được đánh giá trong nghiên cứu là gantenerumab, một kháng thể đơn dòng do Roche/Genentech phát triển nhằm loại bỏ mảng amyloid trong não.

Tuy nhiên, thuốc này từng không đạt hiệu quả lâm sàng rõ ràng ở các thử nghiệm giai đoạn muộn với bệnh nhân đã có triệu chứng, khiến hãng dược ngừng phát triển.

Về an toàn, nghiên cứu ghi nhận:

Khoảng 30% người tham gia xuất hiện ARIA (bất thường hình ảnh liên quan amyloid – phù não nhẹ hoặc xuất huyết vi thể)

Phần lớn không có triệu chứng và tự hồi phục

Không có ca tử vong, hai người phải ngừng thuốc do ARIA nặng

Nhìn chung, hồ sơ an toàn được đánh giá là chấp nhận được trong bối cảnh điều trị dự phòng dài hạn.

Ý nghĩa khoa học: Hồi sinh giả thuyết amyloid?

Nghiên cứu này mang ý nghĩa rất lớn vì:

Cung cấp bằng chứng lâm sàng đầu tiên rằng giả thuyết amyloid có thể đúng, nếu can thiệp đúng thời điểm

Gợi ý rằng Alzheimer không phải không thể phòng ngừa, mà là chúng ta đã “đến quá muộn” trong các thử nghiệm trước đây

Mở đường cho các thử nghiệm phòng ngừa trên người chưa có triệu chứng trong dân số chung

Hiện nay, nhiều người tham gia nghiên cứu đã chuyển sang dùng lecanemab, một thuốc kháng amyloid đã được FDA phê duyệt cho Alzheimer giai đoạn sớm.

Kết luận

Dù mới ở giai đoạn đầu và còn nhiều câu hỏi cần trả lời, nghiên cứu này đánh dấu bước ngoặt trong tư duy điều trị Alzheimer:
👉 Không chỉ điều trị bệnh, mà có thể ngăn bệnh xảy ra.

Nếu các kết quả này được tái lập ở Alzheimer khởi phát muộn – dạng phổ biến nhất – tương lai phòng ngừa Alzheimer cho hàng triệu người có nguy cơ có thể trở thành hiện thực.

Nguồn

Safety and efficacy of long-term gantenerumab treatment in dominantly inherited Alzheimer’s disease: an open-label extension of the phase 2/3 multicentre, randomised, double-blind, placebo-controlled platform DIAN-TU trial. The Lancet Neurology, 2025; 24 (4): 316 DOI: 10.1016/S1474-4422(25)00024-9