Sự thiên vị của cha mẹ và những tác động âm thầm đến sự phát triển của trẻ em

Bối cảnh nghiên cứu

Trong hầu hết các gia đình, cha mẹ thường tin rằng mình yêu thương và đối xử công bằng với tất cả các con. Tuy nhiên, khoa học tâm lý ngày càng cho thấy thực tế phức tạp hơn nhiều. Những khác biệt rất nhỏ trong cách cư xử hằng ngày – từ lời khen, sự kiên nhẫn cho đến mức độ kỳ vọng – có thể tạo nên sự thiên vị vô thức, để lại dấu ấn lâu dài lên sự phát triển tâm lý và hành vi của trẻ.

Một nghiên cứu quy mô lớn do các nhà khoa học tại Đại học Brigham Young (BYU) thực hiện, vừa được công bố trên Psychological Bulletin năm 2025, đã cung cấp bằng chứng rõ ràng rằng: sự thiên vị trong gia đình là có thật, ngay cả khi cha mẹ không hề nhận ra mình đang làm điều đó.

Sự thiên vị không cố ý nhưng có hệ thống

Nghiên cứu cho thấy cảm xúc và hành vi của cha mẹ đối với con cái thường chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố như thứ tự sinh, giới tính và tính cách của trẻ. Điều này đi ngược lại quan điểm phổ biến rằng cha mẹ luôn đối xử hoàn toàn bình đẳng với các con.

Các nhà nghiên cứu nhận thấy rằng sự khác biệt này thường không xuất phát từ ý định xấu hay yêu ghét rõ ràng, mà chủ yếu là phản ứng vô thức, hình thành qua trải nghiệm, áp lực nuôi dạy con và cách mỗi đứa trẻ tương tác với cha mẹ.

Những phát hiện chính từ nghiên cứu

Con út thường được ưu ái hơn

Trẻ nhỏ nhất trong gia đình thường nhận được nhiều sự quan tâm, chăm sóc và khoan dung hơn. Một phần nguyên nhân là cha mẹ đã có nhiều kinh nghiệm nuôi dạy hơn, ít lo lắng hơn so với khi nuôi con đầu. Ngoài ra, con út thường thể hiện sự gắn bó, dễ thương và phụ thuộc hơn, khiến cha mẹ có xu hướng bảo bọc nhiều hơn.

Con cả được kỳ vọng và trao quyền tự lập sớm

Ngược lại, con cả thường được giao nhiều trách nhiệm hơn và được kỳ vọng phải trưởng thành sớm. Các em có xu hướng được trao quyền tự chủ nhiều hơn, nhưng cũng dễ chịu áp lực lớn hơn từ cha mẹ, đặc biệt trong vai trò làm gương hoặc hỗ trợ các em nhỏ.

Con gái có lợi thế nhẹ so với con trai

Nghiên cứu ghi nhận rằng các bé gái thường nhận được đánh giá tích cực hơn từ cha mẹ, dù mức độ khác biệt không quá lớn. Điều đáng chú ý là phần lớn trẻ em, bất kể giới tính, không nhận thức rõ sự thiên vị này, cho thấy nó diễn ra rất tinh tế và khó nhận ra.

Tính cách ảnh hưởng mạnh mẽ đến cách cha mẹ đối xử

Yếu tố có tác động rõ rệt nhất không phải giới tính hay thứ tự sinh, mà là tính cách của trẻ. Những đứa trẻ hòa nhã, có trách nhiệm và dễ hợp tác thường nhận được nhiều phản hồi tích cực hơn. Trong khi đó, trẻ cứng đầu, nổi loạn hoặc khó kiểm soát dễ bị nhắc nhở nhiều hơn và nhận ít sự tương tác tích cực, từ đó hình thành cảm giác bị xa cách.

Vì sao sự thiên vị lại quan trọng?

Nghiên cứu chỉ ra rằng cảm giác bị đối xử kém ưu ái hơn anh chị em có thể để lại hậu quả lâu dài. Trẻ em trong hoàn cảnh này có nguy cơ cao gặp các vấn đề về lòng tự trọng, căng thẳng, hành vi chống đối và khó khăn trong mối quan hệ xã hội sau này. Ngoài ra, sự thiên vị còn có thể làm gia tăng xung đột giữa anh chị em, ảnh hưởng đến sự gắn kết gia đình.

Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng nhấn mạnh rằng đối xử công bằng không đồng nghĩa với đối xử giống hệt nhau. Mỗi đứa trẻ có nhu cầu, khả năng và cá tính riêng. Điều quan trọng là cha mẹ cần đảm bảo rằng mọi đứa trẻ đều cảm thấy mình được yêu thương, tôn trọng và công nhận.

Cha mẹ có thể làm gì để giảm thiên vị?

Tự đánh giá thường xuyên: Quan sát lại cách mình phản ứng với từng con trong các tình huống giống nhau.

Giao tiếp cởi mở: Tạo không gian để con chia sẻ cảm xúc, đặc biệt là những cảm giác bị bỏ quên hoặc so sánh.

Dành thời gian riêng cho từng con: Chất lượng thời gian quan trọng không kém số lượng.

Khen ngợi và công nhận công bằng: Chú ý ghi nhận nỗ lực của từng đứa trẻ, không chỉ những đứa “ngoan” hoặc dễ chiều.

Kết luận

Nghiên cứu từ BYU đã mang đến một cái nhìn thẳng thắn về sự thiên vị trong gia đình – một vấn đề nhạy cảm nhưng có ảnh hưởng sâu rộng. Việc nhận thức và điều chỉnh những hành vi vô thức này không chỉ giúp trẻ phát triển tâm lý lành mạnh hơn, mà còn góp phần xây dựng một môi trường gia đình gắn kết, an toàn và bền vững cho tất cả các thành viên.

Nguồn nghiên cứu

Jensen, A. C., Padilla-Walker, L. M., et al. (2025). Parental differential treatment and children’s adjustment: A meta-analysis. Psychological Bulletin.