Vi nhựa & nano nhựa trong phổi chim: cảnh báo rủi ro sinh thái

Bối cảnh nghiên cứu: ô nhiễm nhựa đang lan rộng ngoài đại dương

Ô nhiễm nhựa từ lâu được xem là vấn đề nghiêm trọng trong đại dương, nhưng ngày càng nhiều nghiên cứu cho thấy các hạt vi nhựa (microplastics) và nano nhựa (nanoplastics) cũng tồn tại phổ biến trong khí quyển. Khi nhựa phân rã dưới tác động của ánh sáng, nhiệt độ và quá trình cơ học, chúng tạo thành các hạt siêu nhỏ có thể phát tán trong không khí, di chuyển hàng nghìn km và xâm nhập vào hệ sinh thái cũng như cơ thể sinh vật.

Theo các dự báo, đến năm 2050 có thể có tới hàng chục tỷ tấn chất thải nhựa tích tụ trong môi trường. Những hạt nhỏ này không chỉ tồn tại lâu dài mà còn có khả năng hấp phụ kim loại nặng và các chất độc hại, làm gia tăng nguy cơ sinh học.

Chim – chỉ thị sinh học quan trọng của ô nhiễm không khí

Chim từ lâu đã được sử dụng như “bioindicator” – sinh vật chỉ thị sinh học – để theo dõi tình trạng ô nhiễm môi trường. Với hệ hô hấp đặc biệt có luồng khí một chiều và hiệu suất trao đổi khí cao, chim dễ tiếp xúc với các hạt ô nhiễm trong không khí hơn nhiều loài khác.

Chính vì vậy, việc nghiên cứu phổi chim có thể cung cấp thông tin quý giá về mức độ ô nhiễm vi nhựa trong khí quyển. Tuy nhiên, trước đây các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào một số ít loài và chưa đánh giá đầy đủ rủi ro sinh thái.

Phát hiện mới: vi nhựa xuất hiện ở tất cả các loài chim khảo sát

Nghiên cứu mới đã phân tích phổi của 51 loài chim hoang dã bằng công nghệ laser direct infrared (LDIR) và phân tích Py-GC-MS để phát hiện nano nhựa. Kết quả cho thấy vi nhựa được tìm thấy trong toàn bộ mẫu, với trung bình hơn 221 hạt mỗi loài và hơn 400 hạt trên mỗi gram mô phổi.

Các loại polymer phổ biến bao gồm chlorinated polyethylene, cao su butadiene, nylon, PVC và polypropylene. Hạt vi nhựa chủ yếu tồn tại ở dạng màng và viên nhỏ, kích thước khoảng 20–50 micromet.

Đáng chú ý, chim sống trên cạn, chim ăn thịt và các loài có kích thước cơ thể lớn có xu hướng tích lũy vi nhựa cao hơn, cho thấy hành vi sinh thái và vị trí trong chuỗi thức ăn ảnh hưởng đến mức phơi nhiễm.

Đánh giá rủi ro sinh thái: cảnh báo mức nguy hiểm cao

Nhóm nghiên cứu sử dụng chỉ số Polymer Hazard Index (PHI) để đánh giá nguy cơ, và kết quả cho thấy phần lớn mẫu phổi chim nằm ở mức rủi ro sinh thái III hoặc IV — tức mức đáng lo ngại.

Vi nhựa có thể gây viêm, stress oxy hóa và tổn thương mô phổi, như đã được ghi nhận trong các nghiên cứu trên động vật có vú. Ngoài ra, các hạt này còn có thể mang theo chất ô nhiễm thứ cấp, làm tăng độc tính sinh học.

Việc phát hiện nano nhựa đặc biệt đáng chú ý vì kích thước siêu nhỏ của chúng cho phép xâm nhập sâu vào mô và thậm chí đi vào hệ tuần hoàn, mở ra câu hỏi về tác động dài hạn đối với sức khỏe động vật và hệ sinh thái.

Ý nghĩa rộng hơn: cảnh báo cho môi trường và sức khỏe con người

Kết quả nghiên cứu cho thấy ô nhiễm nhựa trong không khí có thể lan rộng hơn nhiều so với nhận thức trước đây. Vì chim chia sẻ môi trường với con người, việc phát hiện vi nhựa trong phổi chim cũng gián tiếp gợi ý nguy cơ phơi nhiễm qua đường hô hấp ở người.

Nghiên cứu nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết phải tăng cường giám sát ô nhiễm nhựa trong khí quyển, cải thiện quản lý chất thải và phát triển các chính sách giảm phát thải vi nhựa. Đồng thời, việc sử dụng chim làm chỉ thị sinh học có thể giúp theo dõi xu hướng ô nhiễm theo thời gian và đánh giá hiệu quả của các biện pháp kiểm soát.

Kết luận

Nghiên cứu đa loài này cung cấp bằng chứng rõ ràng rằng vi nhựa và nano nhựa đã xâm nhập sâu vào hệ sinh thái trên cạn thông qua không khí. Phổi chim không chỉ phản ánh mức độ ô nhiễm mà còn cảnh báo những rủi ro sinh thái tiềm ẩn. Trong bối cảnh ô nhiễm nhựa ngày càng gia tăng, các phát hiện này kêu gọi hành động mạnh mẽ hơn từ cộng đồng khoa học, nhà quản lý và xã hội để giảm thiểu tác động của nhựa đối với môi trường và sức khỏe toàn cầu.

Nguồn

https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2025.137274