Quan niệm cũ về nguồn gốc loài người đang được viết lại

Trong nhiều thập kỷ, khoa học tiến hóa vẫn tin rằng Homo sapiens xuất hiện tại châu Phi khoảng 200.000–300.000 năm trước và phát triển từ một dòng tổ tiên duy nhất. Tuy nhiên, một nghiên cứu di truyền quy mô lớn do các nhà khoa học tại University of Cambridge thực hiện đã cho thấy câu chuyện tiến hóa của loài người phức tạp hơn rất nhiều.

Công bố trên tạp chí Nature Genetics vào tháng 3/2025, nghiên cứu này chỉ ra rằng người hiện đại là kết quả của sự hòa trộn di truyền giữa ít nhất hai quần thể người cổ đại, từng tách biệt suốt hơn một triệu năm trước khi hợp nhất trở lại.

Hai quần thể tổ tiên – tách biệt rồi tái hợp

Theo nhóm nghiên cứu, hai quần thể tổ tiên của loài người hiện đại:

Tách khỏi nhau khoảng 1,5 triệu năm trước

Tái hợp vào khoảng 300.000 năm trước, tức gần thời điểm Homo sapiens bắt đầu xuất hiện trong hóa thạch

Sau sự kiện lai trộn này:

Một quần thể đóng góp khoảng 80% bộ gen của người hiện đại

Quần thể còn lại đóng góp khoảng 20%, nhưng có thể mang những đặc điểm sinh học quan trọng

Điều đáng chú ý là tất cả người hiện đại ngày nay đều mang dấu vết của sự kiện pha trộn này, không chỉ giới hạn ở một khu vực địa lý nào.

Khác gì với lai ghép Neanderthal?

Trước đây, khoa học đã biết rằng Homo sapiens từng lai với Neanderthals và Denisovans khoảng 50.000 năm trước. Tuy nhiên:

DNA Neanderthal chỉ chiếm ~2% ở người không phải châu Phi

Sự pha trộn mới được phát hiện lớn hơn gấp 10 lần và xuất hiện ở toàn bộ nhân loại

Nói cách khác, đây không phải “dấu vết bên lề”, mà là một nền móng di truyền cốt lõi của loài người hiện đại.

Làm sao phát hiện được tổ tiên “không để lại hóa thạch”?

Thay vì dựa vào ADN cổ (vốn rất hiếm và khó bảo tồn), nhóm Cambridge sử dụng DNA của con người hiện đại, lấy từ Dự án 1000 Genomes – cơ sở dữ liệu di truyền toàn cầu.

Họ phát triển một thuật toán mới có tên cobraa, cho phép:

Mô phỏng quá trình quần thể tách – hợp trong quá khứ

Phát hiện các “quần thể ẩn” không còn dấu tích hóa thạch

Phương pháp này cho thấy di truyền học có thể “nhìn ngược thời gian”, tái dựng các sự kiện tiến hóa đã diễn ra hàng trăm nghìn đến hàng triệu năm trước.

Phát hiện đáng chú ý về gen não bộ

Một trong những điểm thú vị nhất của nghiên cứu là:

Nhiều gen đến từ quần thể thiểu số liên quan đến não bộ và xử lý thần kinh

Dù chỉ chiếm 20% di truyền, nhóm gen này có thể đã đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển nhận thức của con người

Tuy nhiên, các gen này thường nằm xa các vùng chức năng chính trong bộ gen, cho thấy chúng có thể đã chịu chọn lọc tinh lọc (purifying selection) – tức những phần không phù hợp dần bị loại bỏ theo thời gian.

Ai có thể là những tổ tiên bí ẩn này?

Dựa trên bằng chứng hóa thạch, các nhà khoa học cho rằng:

Homo erectus

Homo heidelbergensis

là những ứng viên tiềm năng cho hai quần thể tổ tiên, vì họ từng sinh sống ở châu Phi và nhiều khu vực khác trong giai đoạn này. Tuy nhiên, chưa thể khẳng định chính xác quần thể di truyền tương ứng với loài hóa thạch nào.

Ý nghĩa rộng hơn cho tiến hóa học

Không chỉ giới hạn ở loài người, nhóm nghiên cứu còn áp dụng mô hình cobraa cho:

Dơi

Cá heo

Tinh tinh

Khỉ đột

Kết quả cho thấy tiến hóa thông qua lai trộn quần thể có thể phổ biến hơn chúng ta tưởng, thách thức quan niệm cũ rằng các loài tiến hóa theo những nhánh “sạch và tách biệt”.

Kết luận

Nghiên cứu này củng cố một thông điệp quan trọng:
👉 Lịch sử tiến hóa của loài người không phải một đường thẳng, mà là một mạng lưới phức tạp của chia tách, thích nghi và tái hòa nhập.

Chúng ta – những con người hiện đại – không chỉ là hậu duệ của một dòng duy nhất, mà là kết quả của sự hợp nhất giữa nhiều thế giới người cổ đại đã từng tồn tại song song.

Nguồn

Trevor Cousins, Aylwyn Scally, Richard Durbin. A structured coalescent model reveals deep ancestral structure shared by all modern humans. Nature Genetics, 2025; DOI: 10.1038/s41588-025-02117-1