Tinh tinh như những “kỹ sư” tự nhiên: Cách lựa chọn vật liệu để tạo công cụ hiệu quả

Bối cảnh nghiên cứu

Khả năng sử dụng công cụ từ lâu được xem là một trong những dấu mốc quan trọng trong tiến hóa của loài người. Tuy nhiên, con người không phải là loài duy nhất biết chế tạo và sử dụng công cụ. Trong tự nhiên, tinh tinh hoang dã đã nhiều lần được ghi nhận sử dụng que, cành cây hoặc lá để săn mồi, đặc biệt là hành vi “câu mối” – dùng que dài đưa vào tổ mối để lấy thức ăn.

Điều khiến các nhà khoa học quan tâm không chỉ là việc tinh tinh biết dùng công cụ, mà là chúng lựa chọn vật liệu như thế nào. Liệu đây chỉ là hành vi ngẫu nhiên, hay tinh tinh thực sự đánh giá được đặc tính cơ học của vật liệu trước khi sử dụng?

Một nghiên cứu thực địa tại Tanzania đã cung cấp bằng chứng thuyết phục cho thấy tinh tinh không chỉ “dùng” công cụ, mà còn chủ động thiết kế và tối ưu hóa công cụ dựa trên tính chất vật lý của vật liệu.

Phát hiện chính: Tinh tinh đánh giá độ linh hoạt của vật liệu

Nghiên cứu quan sát các quần thể tinh tinh hoang dã cho thấy chúng không chọn ngẫu nhiên các loài thực vật để làm công cụ câu mối. Thay vào đó, tinh tinh có xu hướng lựa chọn những loài cây có độ linh hoạt cao, dễ uốn cong nhưng không quá giòn, giúp công cụ bền và hiệu quả hơn khi đưa sâu vào tổ mối.

Khi các nhà nghiên cứu đo lường đặc tính cơ học của những loài cây có sẵn trong môi trường sống, họ phát hiện rằng những loài thực vật chưa từng được tinh tinh sử dụng có độ cứng cao hơn tới 175% so với những loài cây được chọn làm công cụ. Ngay cả trong số các loài cây mà tinh tinh từng tiếp cận, chúng vẫn ưu tiên những cá thể có độ mềm dẻo vượt trội.

Một điểm đáng chú ý khác là tinh tinh đặc biệt ưa chuộng một số loài cây nhất định, trong đó có chi Grewia. Điều thú vị là Grewia cũng được các quần thể tinh tinh sống cách nhau hơn 5.000 km sử dụng làm công cụ, cho thấy sự nhất quán đáng kinh ngạc trong tiêu chí lựa chọn vật liệu.

“Vật lý dân gian” và tư duy kỹ thuật sơ khai

Các nhà khoa học mô tả khả năng này của tinh tinh là biểu hiện của “folk physics” – một dạng hiểu biết trực giác về các quy luật vật lý cơ bản, chẳng hạn như độ cứng, độ dẻo và khả năng chịu lực của vật liệu.

Tinh tinh không cần đo đạc hay thử nghiệm phức tạp, nhưng thông qua kinh nghiệm và quan sát, chúng dường như “biết” loại vật liệu nào phù hợp nhất cho mục đích sử dụng. Đây là một bước tiến nhận thức vượt xa hành vi bản năng đơn thuần, cho thấy tinh tinh có khả năng đánh giá – so sánh – lựa chọn trước khi hành động.

Khả năng này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh sử dụng công cụ, bởi một vật liệu quá cứng sẽ dễ gãy, trong khi vật liệu quá mềm sẽ không đủ hiệu quả để lấy mối ra khỏi tổ.

Ý nghĩa đối với tiến hóa loài người

Phát hiện này mang ý nghĩa lớn đối với việc hiểu nguồn gốc của hành vi chế tạo công cụ ở người. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tổ tiên sớm của loài người cũng phải đối mặt với những lựa chọn tương tự khi chế tạo công cụ từ đá, gỗ hay xương.

Việc tinh tinh có thể đánh giá và lựa chọn vật liệu dựa trên đặc tính cơ học cho thấy nền tảng nhận thức cho hành vi “kỹ thuật” có thể đã xuất hiện rất sớm trong tiến hóa của họ hàng linh trưởng. Điều này củng cố giả thuyết rằng khả năng chế tạo công cụ của con người không xuất hiện đột ngột, mà được xây dựng dần dần từ những kỹ năng nhận thức sơ khai đã tồn tại ở tổ tiên chung.

Kết luận

Tinh tinh không chỉ là loài biết sử dụng công cụ, mà còn thể hiện tư duy lựa chọn vật liệu một cách có hệ thống và nhất quán. Việc ưu tiên các vật liệu linh hoạt cho thấy chúng sở hữu hiểu biết trực giác về tính chất vật lý – một dạng “kỹ thuật” nguyên thủy. Phát hiện này không chỉ làm thay đổi cách chúng ta nhìn nhận trí thông minh của tinh tinh, mà còn mở ra góc nhìn mới về nguồn gốc tiến hóa của tư duy chế tạo công cụ ở loài người.

Nguồn

Pascual-Garrido A. et al. (2025) “Engineering skills in the manufacture of tools by wild chimpanzees”